Iedere dag van ons leven worden we geconfronteerd met talloze gebeurtenissen. Sommige zaken zijn voorspelbaar andere juist uiterst onzeker. Zo kraakt het financiële systeem, verandert ons klimaat en zijn voedselcrisissen aan de orde van dag. Het zijn de onzekerheden van nu die onze toekomst een drastische wending kunnen geven.

Scenarioplanning is een methode waar inzicht in mogelijke toekomsten vertaald kunnen worden naar robuuste strategische keuzes. Het is een manier van denken geworden die niet meer weg te denken is in moderne organisaties. Dit handboek laat van a tot z zien hoe een scenariotraject wordt uitgevoerd. Het biedt de nodige basiskennis, maar vooral een stapsgewijze aanpak die het gemakkelijk maakt het gehele traject te doorlopen: van scenario-ontwikkeling, via scenariotoepassing naar borging. Dat alles met vele voorbeelden herkenbaar uit de praktijk.
Het 'Handboek Scenarioplanning' richt zich op zowel het hoger onderwijs als de professional.

Ondersteunende materialen, zoals tools, video's, praktijkcases en presentaties, vindt u op ivto.org

Inhoud

Inleiding

Deel 1 De basis

Inleiding

1 Gebeurtenissen in een onzekere wereld
1.1 Onoverkomelijke zaken
1.2 Trends
1.3 Discontinuïteiten
1.4 Controversies

2 Wat zijn scenario’s
2.1 Ideaaltypische scenario’s
2.2 Scenario’s in actie
2.2.1 Individueel gebruik
2.2.2 Zakelijk gebruik

3 Scenarioplanning in een notendop
3.1 Wat is scenarioplanning?
3.2 Een blik in het verleden
3.2.1 De oorsprong
3.2.2 De ontwikkeling van inzicht
3.2.3 De ontwikkeling tot planningsinstrument
3.2.4 De groei van het werken met scenario’s
3.2.5 De ontwikkeling naar een lerende organisatie
3.3 Waarom scenarioplanning?
3.4 Toekomstscenario’s
3.5 Toepassingen
3.6 Scenarioplanning in organisatiecontext
3.7 Scenarioplanningsproces
3.7.1 Deel 2: Scenariotraject voorbereiden
3.7.2 Deel 3: Scenario’s ontwikkelen
3.7.3 Deel 4: Scenario’s toepassen
3.7.4 Deel 5: Scenariotraject borgen

Deel 2 Scenariotraject voorbereiden

Inleiding

4 Een scenariotraject onderbouwen
4.1 Het businessidee
4.2 Scenarioscoop
4.3 Stakeholders
4.4 Haalbaarheid
4.5 Aanbeveling

5 Organisatie en draagvlak
5.1 Opzetten van de organisatie
5.1.1 De opdrachtgever
5.1.2 De opdrachtnemer
5.1.3 Brainstormgroepen en klankbordgroepen
5.2 Spelregels afstemmen
5.3 Draagvlak creëren

6 Plan van aanpak opstellen
6.1 Verschillende werkwijzen
6.2 Inrichten van het proces
6.3 Beheersaspecten

Deel 3 Scenario’s ontwikkelen

Inleiding

7 Scenariodenken
7.1 Activeer je denkvermogen
7.2 Stel je open voor het onmogelijke
7.3 Denk in toekomsten
7.4 Denk in onzekerheden
7.5 Denk in extremen
7.6 Denk in systemen
7.7 Creëer overdraagbare beleving

8 Fase 1: Voer een toekomstanalyse uit
8.1 Stap 1: Een macroanalyse uitvoeren
8.1.1 Politieke ontwikkelingen
8.1.2 Economische ontwikkelingen
8.1.3 Sociale ontwikkelingen
8.1.4 Technologische ontwikkelingen
8.2 Stap 2: Een mesoanalyse uitvoeren
8.2.1 Concurrentie binnen de bedrijfstak
8.2.2 Dreiging van toetreders
8.2.3 De onderhandelingsmacht van de afnemers
8.2.4 De onderhandelingsmacht van de toeleveranciers
8.2.5 Dreiging van substitutie
8.3 Stap 3: Drijvende krachten analyseren
8.3.1 Het leggen van verbanden
8.3.2 Analyseren van abrupte discontinuïteiten

9 Fase 2: Bouw het scenarioraamwerk
9.1 Stap 1: Kernonzekerheden destilleren
9.2 Stap 2: Bijpassend raamwerk selecteren
9.2.1 Een variant kiezen
9.2.2 Wijze van benadering kiezen

10 Fase 3: Ontwikkel scenario’s
10.1 Stap 1: Creëer basisscenario’s
10.2 Stap 2: Toets basisscenario’s
10.3 Stap 3: Verbeeld scenario’s
10.3.1 Moodboard
10.3.2 Krant
10.3.3 Dagboek
10.3.4 Positionering
10.3.5 Storyboard
10.3.6 Rapportage
10.3.7 Film
10.3.8 Experience
10.3.9 Serious game

Deel 4 Scenario’s toepassen

Inleiding

11 Strategische awareness

12 Strategische evaluatie
13 Strategische ontwikkeling
13.1 Fase 1: Strategische doelstellingen ontwikkelen
13.1.1 Stap 1: Bepaal klantgroepen
13.1.2 Stap 2: Bepaal behoefte
13.1.3 Stap 3: Ontwikkel doelstellingen
13.2 Fase 2: Beleid ontwikkelen
13.2.1 Stap 1: Bepaal aanbod
13.2.2 Stap 2: Bepaal strategische richting
13.2.3 Stap 3: Ontwikkel beleid
13.3 Fase 3: Een realisatieprogramma ontwikkelen

Deel 5 Scenariotraject borgen

Inleiding

14 Uitvoeren van een herijking

15 Stimuleren van toekomstbewustzijn
15.1 Niveaus en competentieprofiel
15.2 Werkwijze

16 Strategic Early Warning System inrichten

Literatuur
Definitielijst
Trefwoordenregister


Overzicht checklisten
Checklist 1 | Een scenariotraject onderbouwen
Checklist 2 | Organisatie en draagvlak
Checklist 3 | Plan van aanpak opstellen
Checklist 4 | Scenariodenken
Checklist 5 | Voer een toekomstanalyse uit
Checklist 6 | Bouw het scenarioraamwerk
Checklist 7 | Ontwikkel scenario’s
Checklist 8 | Strategische awareness
Checklist 9 | Strategische evaluatie
Checklist 10 | Strategische ontwikkeling
Checklist 11 | Uitvoeren van een herijking
Checklist 12 | Stimuleren toekomstbewustzijn
Checklist 13 | Inrichten Strategic Early Warning System

Auteurs: Mario van Rijn, René van der Burgt